Psychoterapia systemowa to podejście, w którym trudności człowieka rozpatruje się w kontekście relacji i systemów, których jest częścią. Szczególne znaczenie mają wzajemne zależności, wzorce interakcji oraz sposób, w jaki ludzie wspólnie tworzą i podtrzymują określone sposoby funkcjonowania.
Kontekst relacyjny – zachowania, emocje i trudności człowieka rozumie się z uwzględnieniem jego relacji oraz środowiska, w którym funkcjonuje.
Wzajemna zależność – członkowie systemu oddziałują na siebie; zachowanie jednej osoby wpływa na reakcje pozostałych, a te zwrotnie wpływają na nią.
Cyrkularność – zależności między zdarzeniami i zachowaniami mają charakter wzajemny, a nie wyłącznie przyczynowo-skutkowy, tworzą powtarzające się układy oddziaływań.
Wzorce interakcji – przedmiotem analizy są nie tylko indywidualne zachowania, lecz także powtarzalne sekwencje reakcji między osobami.
Sprzężenia zwrotne – reakcje członków systemu mogą wzmacniać lub osłabiać określone zachowania i wpływać na utrzymywanie się dotychczasowego sposobu funkcjonowania.
Homeostaza systemowa – systemy (rodzinne) wykazują tendencję do podtrzymywania względnie stałych wzorców funkcjonowania, nawet jeśli są one niekorzystne dla niektórych ich członków.
Znaczenie reguł i struktury systemu – na funkcjonowanie osób wpływają jawne i niejawne zasady, role, granice oraz sposoby organizacji relacji.
Współtworzenie znaczeń – znaczenie zachowań i wydarzeń zależy od kontekstu oraz sposobu, w jaki są interpretowane przez poszczególnych członków systemu.
Wielość perspektyw – ta sama sytuacja może być odmiennie rozumiana przez różne osoby; żadna pojedyncza perspektywa nie musi wyczerpywać złożoności problemu.
Objaw w kontekście systemowym – objaw rozpatruje się jako zachowanie pełniące określone funkcje w życiu jednostki, a zarazem mające znaczenie dla relacji, dynamiki i organizacji systemu. Może on uczestniczyć w podtrzymywaniu określonych wzorców interakcji lub względnej równowagi systemu, niezależnie od tego, czy skutki te są świadome, zamierzone lub korzystne dla jego członków.
Zmiana wzorców relacyjnych – zmiana może polegać na modyfikacji utrwalonych interakcji, reguł i sposobów nadawania znaczeń, a nie wyłącznie na zmianie zachowania pojedynczej osoby.
Zmiana jako proces systemowy – modyfikacja jednego elementu relacji może wpływać na pozostałe elementy i prowadzić do przekształcenia sposobu funkcjonowania całego systemu.
Pozycja terapeuty – terapeuta bada relacje i wzorce interakcji, uwzględnia różne perspektywy oraz współpracuje z pacjentem lub rodziną w poszukiwaniu nowych możliwości rozumienia i działania.
Psychoterapia systemowa nie jest jedną, jednolitą teorią. W jej obrębie rozwijały się różne nurty, które odmiennie akcentują między innymi strukturę rodziny, komunikację, cyrkularność, narrację i konstruowanie znaczeń. Wspólnym mianownikiem pozostaje relacyjne i kontekstowe rozumienie problemów oraz uwzględnianie wzajemnych oddziaływań w procesie zmiany.